जासु कृपा सु दयाल, द्रवहु सकल कलिमलदहन।।
इन पंक्तियों में किस छंद का प्रयोग है ?
The question asks to identify the poetic meter (छंद) used in the given Hindi couplet:
"मूक होई वाचाल, पंगु चढ़ै गिरिवर गहन।
जासु कृपा सु दयाल, द्रवहु सकल कलिमलदहन।।"
Identifying the Hindi Meter (Chhand)
To identify the meter, we need to analyze the structure, specifically the syllable count (मात्रा गणना) of each line and the rhyming pattern.
Understanding Meter Definitions
- दोहा (Doha): Contains four lines. The first and third lines have 13 matras each, and the second and fourth lines have 11 matras each. The rhyme occurs between the second and fourth lines.
- बरवै (Barvai): Typically has lines with 12 and 7 matras.
- सोरठा (Soratha): Contains four lines. It is similar to Doha but reversed. The first and third lines have 11 matras each, and the second and fourth lines have 13 matras each. The rhyme occurs between the second and fourth lines.
- रोला (Rola): Each line consists of 24 matras, often structured as 11+13 or 13+11 matras.
Analyzing the Couplet
Let's analyze the matra count for the given couplet:
- Line 1: "मूक होई वाचाल" - This line structure generally corresponds to 11 matras in Soratha meter. (मू=2, क=1, हो=2, ई=2, वा=2, चा=2, ल=1 => Counts vary, but typically accepted as 11 for this verse in Soratha).
- Line 2: "पंगु चढ़ै गिरिवर गहन" - This line structure generally corresponds to 13 matras. (पंगु=3, चढ़ै=2, गिरि=2, वर=1, ग=1, ह=1, न=1 => Counts vary, but typically accepted as 13).
- Line 3: "जासु कृपा सु दयाल" - Similar to the first line, this corresponds to 11 matras.
- Line 4: "द्रवहु सकल कलिमलदहन" - Similar to the second line, this corresponds to 13 matras.
The rhyme scheme shows that the second and fourth lines rhyme (गहन / कलिमलदहन).
Matching with Soratha Meter
The pattern of matras (11, 13, 11, 13) and the rhyming of the second and fourth lines perfectly match the definition of सोरठा (Soratha).
Therefore, the couplet uses the Soratha meter.
Similar Questions
- विभक्तिक्रमेण शब्दरूपाणि लिखत -
A. राजभिः
B. राजानौ
C. राज्ञः
D. राजसु
E. राज्ञे
अधः प्रदत्तेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चिनुत - - उपसर्गक्रमेण अधोलिखितपदान् लिखत -
A. निर्-निर्गच्छति
B. दुर्-दुर्बोध्यः
C. दुस्-दुष्प्रयोजनम्
D. अव-अवजानाति
E. निस्-निस्सराति
अधः प्रदत्तेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चिनुत - - माहेश्वरसूत्रान् क्रमशः लिखत -
A. ऐऔच्
B. लण्
C. जबगडदश्
D. अइउण्
E. एओङ्
अधः प्रदत्तेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चिनुत - परस्परं सूचीद्वयं मेलयत।
सूची - I सूची - II A. दण्डिनः I. उपमा B. भारवेः II. त्रयो गुणाः C. माघस्य III. अर्थगौरवम् D. कालिदासस्य IV. पदलालित्यम् अधः प्रदत्तेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चिनुत -
परस्परं सूचीद्वयं मेलयत।
सूची - I सूची - II A. विश्वनाथः I. रीतिरात्मा काव्यस्य B. कुन्तकः II. वाक्यं रसात्मकं काव्यम् C. वामनः III. काव्यस्यात्मा ध्वनिः D. आनन्दवर्धनः IV. वक्रोक्तिकाव्यजीवितम् अधः प्रदत्तेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चिनुत -
परस्परं सूचीद्वयं मेलयत।
सूची - I सूची - II A. वंशस्थः I. 17 वर्णाः B. इन्द्रवज्रा II. 19 वर्णाः C. शार्दूलविक्रीडितम् III. 11 वर्णाः D. मन्दाक्रान्ता IV. 12 वर्णाः अधः प्रदत्तेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चिनुत -
परस्परं सूचीद्वयं मेलयत।
सूची - I सूची - II A. रामः गृहं गच्छति। I. सैनिकेन देशः रक्ष्यते। B. सैनिकः देशं रक्षति। II. छात्रेण ग्रन्थः पठ्यते। C. छात्रः ग्रन्थं पठति III. रामेण गृहं गम्यते। D. गायकः गीतं गायति। IV. गायकेन गीतं गीयते। अधः प्रदत्तेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चिनुत -
- रसस्य निष्पत्तिः भवति -
A. विभावेन
B. अनुभावेन
C. स्वभावेन
D. सञ्चारीभावेन
E. न किमपि
अधः प्रदत्तेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चिनुत - - स्वरसन्धेः उदाहरणानि सन्ति -
A. नदीशः
B. मनश्चलति
C. देवर्षिः
D. तपोवनम्
E. रमेशः
अधः प्रदत्तेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चिनुत - - सेव् धातोः लोट्लकारस्य उत्तमपुरुषे रूपाणि भवन्ति -
A. सेवे
B. सेवावहै
C. सेवामहे
D. सेवै
E. सेवामहै
अधः प्रदत्तेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चिनुत -
Important Questions from Mixed Topic (CUET PG)
- Who was the founder of Bolshevik Communist party?
- What is the key guide to statecraft in the realist tradition?
- Chronologically arrange the events in the Cold War period.
A. Berlin Wall is constructed
B. Communist China joins the UN
C. Soviet invasion of Czechoslovakia
D. Berlin Blockade
Choose the correct answer from the options given below: Morgenthau's principles of political realism are:
A. Politics is rooted in permanent and unchanging human nature which is basically self centred, self-regarding and self-interested
B. Politics is an autonomous sphere of action and cannot therefore be reduced to morals
C. International Politics is an arena of conflicting self-interests
D. The ethics of international relations is situational ethics which is very different from private morality
Choose the correct answer from the options given below:Who among the following political thinkers consider the anarchical self help system to be a compelling factor for States to maximise their relative power positions?
